عنوان مقاله:    راهكاري مناسب براي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي درآموزش زيست شناسي

 تدوين كنندگان:   1-حسين فيروزي          

                       2-اميد فتوحي              

                            اعضاي گروه درسي زيست شناسي استان كردستان

             ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در آموزش زیست شناسی

" اگر می خواهید نظام آموزشی را بهبود بخشید،شیوه های سنجش وارزشیابی را اصلاح کنید"..." (حسن پاشا شریفی،1381)

مقدمه:

   یکی ازارزشیابی های آموزشی مهم،ارزشیابی ازپیشرفت تحصیلی دانش آموزان است ومعمول ترین راه برای اانجام آن طراحی آزمون،اجراوتحلیل نتایج آن درمدارس می باشد.آزمون های معلم ساخته اگربادقت،برنامه ریزی وصرف وقت کافی طراحی وتدوین شوند می توانند علاوه برارزشیابی دقیق ازپیشرفت تحصیلی فراگیران به اارتقای کیفیت وتعمیق یادگیری آنان نیزکمک کنند،چراکه سطح سؤالات آزمون چه درارزشیابی های تکوینی (مرحله ای)وچه درارزشیابی پایانی(تراکمی)سطح انتظارات معلم ازفراگیران رادریادگیری تبیین می کند.سؤالات  آزمون معلم ساخته بایددربرگیرنده ی همه اهداف آموزشی درسطوح مختلف یادگیری ومعرف کلیه ی اهداف رفتاری درس موردنظر باشد.

     درپاره ای مواردمشاهده می شودکه سؤالات امتحانی درس زیست شناسی به ارزشیابی سطوح اولیه ی حوزه ی شناختی(دانش ودرک وفهم)محدودشده است وکمتربه سطوح بالاتریادگیریدراین حوزه(کاربرد،تحلیل،ترکیب وارزشیابی)توجه شده است.مضافاًباتوجه به اینکه بخشی ازفعالیت های آموزشی درس زیست شناسی،فعالیت های عملی وآزمایشگاهی است لازم است درارزشیابی پیشرفت تحصیلی این درس ازاهداف آموزشی درسطوح یادگیری حوزه های عاطفی وروانی-حرکتی نیزغفلت نشود.

    دراین نوشتاربعد ازپرداختن به تعاریف اصطلاحات مرتبط با ارزشیابی به اهمیت تعیین اهداف آموزشی مطالب درسی قبل ازطراحی سؤالات آزمون واهمیت طرح آزمون پرداخته شده است.ودرپایان برای سهولت بخشیدن به کارمعلم درطراحی آزمونی بااستانداردمناسب،به معرفی تکنیک تهیه ی جدول آزمون پرداخته شده است.

تعاریف:

     ابتدالازم است درباره ی مفهوم ارزشیابی واصطلاحات پرتکراری که غالباًهمراه آن مصرف می شوند،همچون:اندازه گیری، آزمون، آزمودن،سنجش وارزیابی توضیح مختصری ارائه شودوسپس  به مقایسه  روابط میان آنها بپردازیم.

    دراندازه گیری ،ویژگیهایاصفات اشیاء وافراد تعیین می گردندومقدارآن ویژگیهایاصفات به صورت عدد یارقم گزارش می شود.بنابراین می توان گفت:"اندازه گیری عبارت است ازفرآیندی که تعیین می کندیک شخص یایک شی ء چه مقدارازیک ویژگی برخوردار است."  اندازه گیری آموزشی رابه این نحوتعریف کرده اند:"شیوه نسبت دادن یک عدد(که معمولاًبه آن نمره می گویند)به یک صفت یاویژگی معین یک شخص به گونه ای که آن عدددرجه ای ازآن صفت یاویژگی راکه آن شخص دارا می باشدنشان دهد."

     اندازه گیری یک فرآینداست.این فرآیندنیازبه وسیله ای دارد ،معمول ترین وسیله ی اندازه گیری ویژگی هایاصفات روانی آزمون نام دارد.از آنجا که متخصص اندازه گیری به ویژگی روانی موردنظرش دسترسی مستقیم ندارد تامانند یک ویژگی جسمی یا یک رفتارآشکارآن رامستقیما"اندازه  بگیرد ،ناچاراست به رفتارهائی ازفردکه به گمان اومعرف ویژگی روانی موردنظرهستندمراجعه کندوبه اندازه گیری آنها بپردازد.آزمون وسیله یاروشی نظام مندبرای اندازه گیری نمونه ای از رفتاراست.علاوه برآزمون،روشهاووسایل دیگری برای اندازه گبری ویژگیهای روانی وجوددارند.بااین حال،معروف ترین وسیله ی اندازه گیری درآموزش وپرورش آزمون است که به صورت مجموعه ای سؤال وغالبا"به طورکتبی برای پاسخگوئی دراختیار آزمون شوندگان قرار داده می شود.آزمون درآموزش زیست شناسی مجموعه ای از سؤالات تشریحی،کوتاه پاسخ،سؤالات عینی چندگزینه ای،جورکردنی وصحیح-غلط است.

     بنابه تعریف،وقتی که برای اندازه گیری یکی ازویژگیهای روانی یاتربیتی یک فردیاگروهی ازافرادازآزمون استفاده می شود به این فعالیت آزمودن می گویندازآنجاکه آزمون یک وسیله ی اندازه گیری است،هروقت آزمودن صورت می پذیردیعنی آزمونی به کار می رودنوعی اندازه گیری انجام می شود،اما هرنوع اندازه گیری الزاما آزمودن نیست.اندازه گیری از آزمودن مفهوم گسترده تری دارد،زیرا آزمودن نوع خاصی از اندازه گیری است.

      اصطلاح دیگرنزدیک به اندازه گیری وآزمودن اصطلاح سنجشAssessment  است.سنجش ازآزمودن واندازه گیری مفهوم گسترده تری دارد.بنا به گفته نیتکو(2001)،"سنجش یک اصطلاح کلی است وبه صورت فرآیندی تعریف می شودکه برای گردآوری اطلاعات        موردنیازتصمیم گیری درباره ی دانش آموزان،برنامه ی درسی،وسیاستهای آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد."کلمه ی assessment به معنای کنار کسی نشستن است.نقش اساسی سنجش همانا فراهم آوردن بازخورد بامعنا برای اصلاح یادگیری وایده های آموزشی است.سنجش خودمرحله ی نهایی نیست.آن فرآیندتسهیل مناسب تصحیحات آموزشی ازطریق فراهم آوردن اطلاعات درخصوص دوسؤال اساسی است: 1)ماچگونه انجام می دهیم؟ 2)چگونه ما می توانیم بهترانجام دهیم؟    شایدبهترین راهی که به این سؤال ها پاسخ دهیم این است که کنار یادگیرنده بنشینیم وتشخیص دهیم.سنجش نوعی تحلیل بالینی و پیش بینی عملکرداست.

     ارزشیابی یک  وسیله ی سودمنددرجهت اهداف تعلیم وتربیت است.درفرهنگ روانشناسی آرتوروبر(1985) ارزشیابی را در معنی عام    " تعیین ارزش ویااهمیت یک چیز"می داند وبه صورت خاص تر"ارزشیابی را تعیین میزان موفقیت یک برنامه،یک درس،یک سری آزمایش، یک داروو.... دررسیدن به اهداف اولیه ی آنها می داند." گی،1991 معتقداست: «ارزشیابی به یک فرآیند نظامدار برای جمع آوری،تحلیل وتفسیراطلاعات گفته می شود،به این منظور که تعیین می شودآیاهدفهای موردنظرتحقق یافته اند یادرحال تحقق یافتن هستندوبه چه میزانی» یکی ازویژگی های مهم ارزشیابی تعیین کیفیت است.درفرآیندارزشیابی داوری ارزشی باتوجه به کیفیت به عمل می آید.نیتکو (2001) کیفیت رادرارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان دانش،مهارتها،وتوانائیهایی که ازدانش آموزان پس ازآموزش انتظار می رودتعریف کرده است.

مقایسه ی اندازه گیری،آزمودن،سنجش،وارزشیابی بایکدیگر:

      ارزشیابی شامل داوری ارزشی درباره ی کیفیت موضوع مورد ارزشیابی است که مبتنی بر تحلیل وتفسیر اطلاعات جمع آوری شده است.اطلاعات مورد نیازارزشیابی آموزشی به کمک اندازه گیری(عموماآزمون)وسنجش گردآوری می شوند،وهرچه اطلاعات گردآوری شده جامع تروکامل ترباشندارزشیابی درست تری صورت می پذیرد.معلم می تواند، برای انجام ارزشیابی دقیق تری از میزان توفیق دانش آموزان دریادگیری وموفقیت خودش درآموزش،علاوه برآزمون،ازراههای دیگری نیزبه جمع آوری اطلاعات بپردازد:مثلاٌ ازدانش آموزان بخواهدتابه صورت فردی یا درگروههای کوچک،یک پروژه ی تحقیقی انجام دهند،درآزمایشگاه به آزمایش های علمی بپردازندونتایج کارخودرا به صورت کتبی به معلم گزارش دهند،یابه هنگام اجرای آزمایش درآزمایشگاه عملکرددانش آموزان را مشاهده کندوبه کمک یک فهرست وارسی(چک لیست)یامقیاس درجه بندی،یادگیری آنان راتعیین کند.مجموعه ی این اقدامات به اضافه ی اجرای آزمون سنجش یادگیری به حساب می آیدکه مبنای محکم تری را برای ارزشیابی فراهم می آورد.بنابراین،ارزشیابی آموزشی می تواندبراساس شواهد وداده های گوناگون صورت پذیرد.بسته به شرایط وموقعیت هایی که باآن سروکار دارید،این شواهد وداده ها می توانند کمی باشند،کمی و کیفی باشند،یاحتی تنها کیفی باشند.

تهیه طرح ارزشیابی پیشرفت تحصیلی:  

   ارزشیابی پیشرفت تحصیلی رامی توان به شرح زیر تعریف کرد:سنجش عملکردیادگیرندگان ومقایسه ی نتایج حاصل باهدفهای آموزشی ازپیش تعیین شده،به منظور تصمیم گیری دراین باره که آیافعالیت های آموزشی معلم وکوششهای یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی. بنابراین،درارزشیابی پیشرفت تحصیلی دواقدام اساسی ضروری است:1)تعیین هدفهای آموزشی 2)سنجش یااندازه گیری عملکردیادگیرندگان.

      به طور کلی اهداف دوره های آموزشی به دو دسته تقسیم می شوند:ا لف)اهداف کلی یا غایی ،که بیانگر آرمانها ومقاصد نهایی اند.غایتها بیاناتی هستند کلی وآرمانی که قصد ومنظورازایجادواداره ی دوره های آموزشی یک جامعه را نشان می دهند.این هدفهای کلی معمولاٌ به وسیله ی برنامه ریزان در سطح وزارت تهیه میشوند ودراختیارمعلمان قرار می گیرند.ب)اهداف دقیق وعینی،که آن را غالباٌ معلمان باتوجه به اهداف کلی وبااستفاده از محتوای درس های مختلف تهیه می کنند.درارزشیابی آموزشی نیز عملکرد یادگیرندگان با توجه به این گونه  هدفهای دقیق آموزشی سنجش می شود.به طورساده،هدفهای آموزشی یا هدفهای یادگیری یک درس منظور ومقصودی است که معلم ازآموزش خودویادگیرنده از یادگیری خوددارند.

روش تهیه ی هدفهای آموزشی دقیق:

   هدفهای  دقیق آموزشی که به آن هدفهای رفتاری نیز می گویند،بیاناتی هستند که یادگیریهای مختلف دانش آموزان را برحسب تغییرات حاصل دررفتار یاعملکرد آنان نشان می دهند.امتیاز مهم این گونه هدفهای آموزشی آن است که به سهولت قابل شناسایی وقابل اندازه گیری هستند.همچنین معلم به کمک هدفهای رفتاری منظور ومقصود خود را ازموضوعهای درسی به طوردقیق مشخص می کندوبه دانش آموزان  می نمایاند که درپایان درس چه انتظاراتی از آنان خواهندداشت.درزیر به نمونه هایی از هدفهای آموزشی رفتاری توجه کنید:              دانش آموزان،پس ازآموزش ومطالعه ی فصل اول کتاب زیست شناسی وآزمایشگاه(2) باعنوان« ایمنی بدن»خواهد توانست:

1-راه های دفاع بدن را نام ببرند.                                   

2-دفاع اختصاصی وغیراختصاصی رابایکدیگرمقایسه کنند.

3-ایمنی را تعریف کرده،راه های به وجودآورنده ی آن رانام ببرید.

4-مثال هایی ازاختلال دردستگاه ایمنی ارائه دهند.

5-چگونگی بروز آلرژی را شرح دهند.

6-نقش دستگاه ایمنی رادرپیوندعضوتوضیح دهند.

7-نقش دستگاه ایمنی رادرازبین بردن سلول های سرطانی توضیح دهند.

8-سه راه اصلی انتشار ویروس ایدزرانام ببرند.

9-مکانیسم های دفاعی بدن جانداران را به طورمختصربایکدیگرمقایسه کنند.

   درهمه ی بیانات هدفهای رفتاری بالا،فعل های جملات برحسب اعمال ورفتاریادگیرنده بیان شده اند(نام بردن وتوضیح دادن).به همین دلیل به این گونه هدفها ،رفتاری می گویند.فعل هایی نظیر فهمیدن،دانستن،درک کردن ونظایر اینها بیانگر هدفهای رفتاری نیستند زیرا این گونه فعل ها مبهم اندوبرای افرادمختلف معانی متفاوتی دارند.

   نوشتن هدفهای رفتاری،کارتهیه سؤالات امتحانی  رابه غایت آسان می کند،زیراآنها به معلم می گویند که درنوشتن هرسؤال چه نوع عملکردی راازدانش آموزان درنظرداشته باشد،جه شرایطی برای پاسخ دهی دانش آموزان فراهم آوردوباچه معیارها یا ملاکهایی کار آنان را ارزشیابی کند.

   نقاط ضعف آزمونهای معلم ساخته می تواند شامل موارد زیر باشد:

1-نپوشاندن دامنه ی هدفها(هدفهای آموزشی درسطوح مختلف حوزه ی شناختی)

2-گرایش محتوای آزمون به مطالب جزئی وکم اهمیت.

3-تطابق کم نمونه ی امتحانی باارزشیابی فرآیندذهنی یا موضوعی که امتحان باید اندازه بگیرد.

4-مبهم بودن عبارت سؤالها

5-نامناسب بودن مشخصات آزمون برای مقصودی که معلم در نظردارد.

معلم باید قبل از شروع به نوشتن سؤالات امتحانی به پرسش های زیر پاسخ دهد:

1-هدفهای رفتاری موردنظرکدامند؟

2-اهمیت نسبی هر یک ازمطالب(محتوا)وهدفهاکدامند؟به بیان دیگرچه نسبتی ازکل سؤالات آزمون باید به هر قسمت از مطالب وهریک ازهدفهای فرعی اختصاص داده شود؟

3-مناسب ترین نوع یا انواع سؤال که باید درآزمون گنجانیده شود،کدام است؟

4-مدت اجرای آزمون چقدر است؟چند سؤال باید درآزمون گنجانیده شود؟

5-سطح دشواری سؤالات باتوجه به مقصود آزمون باید چقدر باشد؟

 انتخاب هدفهای رفتاری مناسب برای گنجاندن در آزمون:

      چنانچه می دانیم هدفهای آموزشی وبازده های یادگیری مربوط به موضوعات مختلف وسطوح گوناگون آموزش بسیا ر متنوع اند، بلوم و همکارانش هدفهای آموزشی را درسه حوزه ی شناختی،عاطفی،وروانی-حرکتی طبقه بندی کرده اند.آزمون های پیشرفت تحصیلی متداول که به آزمون های کتبی یا آزمون های مدادوکاغذی معروفند،به طور عمده با حوزه ی شناختی سروکاردارند.هدفهای آموزشی وبازده های متعلق به حوزه ی غیرشتاختی ازجمله نگرش ها،علایق وارج نهادن ها(هدفهای حوزه ی عاطفی)ومهارتهای مختلف،مثلاٌ انجام آزمایش در آزمایشگاه وایجادارتباط کلامی وغیرکلامی  (هدفهای حوزه ی روانی-حرکتی)به کمک وسایل دیگر سنجش ازجمله مشاهده،مقیاس رتبه بندی،فهرست وارسی(checklist)،واقعه نگاری،ثبت حضوروغیاب،گزارش های کار عملی وماننداینها سنجش شوند.بنابراین دردرس زیست شناسی که هدفهای آموزشی ویادگیری متنوعی دارد باید همه ی انواع هدفهای آموزشی را درنظرگرفت ودرصورت لزوم برای هردسته ازهدفهای حوزه های مختلف،آزمون یاآزمون های مجزایی رامورداستفاده قرارداد. 

     در اینجا جهت بیان بهتر مطلب، نمونه ای از کتاب درسی سال اول دبیرستان از فصل تولیدکنندگی ذکر می شود.برای هدف کلی " آشنایی دانش آموزان با تاثیر فتوسنتز بر محیط" می توان هدف رفتاری به این صورت تعریف کرد: " موادی که در فتوسنتز مصرف و تولید می شود را بشناسند."  و در حیطه شناختی – سطح کاربرد، آزمون زیر را ارائه داد:" با کامل کردن فرمولی مواد تولید و مصرف شده در فتوسنتز را بنویسید".

   اگر معلمی بخواهد هدفهای حوزه روانی-حرکتی را هم پوشش دهد ممکن است از دانش آموز بخواهد :" با طراحی آزمایشی بیان کند در فتوسنتز چه موادی تولید می شود".که در این زمینه آزمایش مشابهی که در فعالیت کتاب درسی هم آمده میتواند به عنوان راهنما به کار رود .مضافاً به برافروخته شدن کبریت تازه خاموش شده در یرایر گاز اکسیژن حاصل از فتوسنتز برای اثبات تولید آن و افزایش وزن جلبک به عنوان مواد آلی تولید شده می توان اشاره کرد.

   در اینجایک معلم با دغدغه آموزش تمامی حیطه های شناختی، باید ازخود بپرسد که چه سطوحی از حوزه روانی – حرکتی را پوشش داده است. یقیناً طراحی یک آزمایش روی صفحه کاغذ نمی تواند سطوحی از حوزه روانی – حرکتی مانند ادراک حسی و انطباق و ابتکار را مگر در حد بسیار ضعیف پوشش دهد.

   در حوزه عاطفی آموزش و سنجش غیر عملی وضعیت را از این هم دشوارتر می سازد.برای هدف کلی فوق شاید بهترین هدفهای جزیی در این حوزه "آشنایی با ارتباط اکولوژیک تولیدکننده و مصرف کنندگان" و " آشنایی با نقش بشر در تخریب معادله های اکولوژیک و لزوم تجدید نظر در آن" باشد؛ که بدون درگیر نمودن عملی دانش آموز با فعالیتهای مرتبط با این بحث نمی توان یادگیری و ارزشیابی مناسبی را متوقع بود.در اینجا بهترین شیوه ای که پیشنهاد می کنیم راهنمایی و ارائه امکانات به دانش آموزان برای ایجاد یک میکرو اکوسیستم است:حدود 200 گرم خاک مرطوب که به میزان یک هزارم وزن به آن قارچ کش اضافه شده است را روی بشری بریزید و روی آن یک تنگ ماهی شیشه ای بگذارید و با مسدود کردن محل اتصال آنهابا چسب آکواریوم عملاً خاک را در محیطی بسته قرار دهید. با قرار دادن این بسته در نور غیر مستقیم ،بذر گیاهان و تخم جانورانی که قبلاً به چشم نمی آمدند اکوسیستمی خواهند ساخت که جانوران تنفس کننده و گیاهان فتوسنتز کننده آن نمادی عالی از تعادل در اکوسیستم خواهند بود چنانچه به روایت جناب آقای مهندس وهاب زاده از دانشگاه مشهد می تواند طی نسلها و تا بیش از 15 سال پایدار بماند.از این راه می توان به بهترین شیوه ممکن ارتباط اکولوژیک جانداران در زیست کره را تفهیم نمود.

   جدول مشخصات آزمون:

    یکی ازوسایل مهم اندازه گیری پیشرفت تحصیلی آزمون های پیشرفت تحصیلی به حساب می آیند.مهم ترین گام درتهیه ی آزمون های پیشرفت تحصیلی تهیه ی جدول مشخصات برای موضوعی است که قراراست آزمون آن تهیه شود.جدول مشخصات یک جدول دو بعدی است باتعدادی ردیف وستون،متناسب بامحتواوهدفهای آموزشی درس.تعیین مشخصات  محتواوفرآیندهایی که باید درامتحان گنجانده شود ،هسته ی مرکزی طرح امتحان راتشکیل می دهد.پیش نویس طرح امتحان در مورد سنجش پیشرفت تحصیلی باید درنهایت روشنی وبا دقت کامل تهیه شود.درردیف بالای جدول که بعد محتوا نامیده می شوداجزای مطالب درسی نوشته می شوندودر ستون کنار آن که بعد هدف نام دارد فهرست هدفهای آموزشی قرارمی گیرند.

   چنان که در جدول مشخصات می بینید،در بعد محتوا همه ی بخشهاوفصلهای کتاب یا درسی که قراراست سنجش شود ودربعدهدف تمامی طبقه های حوزه های سه گانه ی یادگیری درنظرگرفته می شوند.افزون براینها،دردرون خانه های جدول نیز تعدادسؤال هایی که برای سنجش هدفها ومحتوای هر بخش به کار خواهندرفت نوشته می شود.

     ازلحاظ نظری،بهترین آزمون برای یک درس یا یک موضوع،آزمونی است که تمام مطالب(محتوا)وکلیه ی هدفهای آموزشی آن درس را شامل شود.امااگردرس یاموضوع مفصل باشد تهیه ی چنین آزمونی غیر عملی است.بنابراین،به جای گنجانیدن همه ی سؤالات ممکن تمامی محتواوهدفهادرآزمون،تهیه کننده ی آزمون به انتخاب تعدادی سؤال نمونه که معرف هدفها ومحتوای درس باشنداقدام می کند.درصورتی چنین آزمونی یک آزمون خوب یابه اصطلاح یک آزمون دارای روایی  خواهدبودکه سؤال های آن حاوی نمونه ی درستی از هدفها ومحتوای درس باشند.جدول مشخصات به معلم کمک می کند تااز مجموعه بزرگی از سؤا لهای ممکن نمونه ای را که به خوبی معرف  محتوا وهدفهای درس باشندانتخاب کند.

 جدول مشخصات آزمونهای پیشرفت تحصیلی

منابع:

سیف،علی اکبر.(1384).اندازه گیری،سنجش وارزشیابی آموزشی(ویرایش سوم).تهران: انتشارات آگاه.

خورشیدی،عباس.وملک شاهی راد،  محمدرضا. (1382). ارزشیابی آموزشی.تهران:نشریسطرون.

کیامنش،علیرضا.(1374).روشهای ارزشیابی آموزش.تهران:نشردوران.

شریفی،حسن پاشا،1382، استانداردها وراهبردهاي نوين سنجش پيشرفت تحصيلي دانش آموز،خلاصه مقالات همایش ارزشیابی تحصیلی.

برگرفته از فصل نامه هستي شماره 5